Kolekcionari i mecene srpskog modernizma: kako je Beograd čuvao remek-dela dvadesetog veka

Tiha diplomatija ukusa: ljudi koji su prepoznali genijalnost pre kritike

Kada danas prolazimo kroz izložbene dvorane Narodnog muzeja u Beogradu, Muzeja savremene umetnosti na Ušću, Spomen-zbirke Pavla Beljanskog ili legata pod okriljem Muzeja grada Beograda i Kuće legata u Knez Mihailovoj ulici, pred nama se nižu ikonična platna koja čine kanon srpske umetnosti dvadesetog veka: ekspresivni pejzaži Nadežde Petrović, monumentalne Pijane lađe i Šidijanke Save Šumanovića, plavi i žuti portreti Petra Dobrovića, dramatični krševi Petra Lubarde, intimistički enterijeri Marka Čelebonovića i Nedeljka Gvozdenovića, ili poetski nadrealizam Milene Pavlović Barili.

Međutim, u trenutku kada su ta dela silazila sa štafelaja u pariskim mansardama na Monparnasu ili u skromnim beogradskim ateljeima u Kosovskoj, Siminoj i na Kolarcu između dva svetska rata, ona često nisu nailazila na razumevanje zvaničnih državnih komisija i konzervativne publike. Da bi avangardni potez četkom opstao, bio je neophodan još jedan tihi, ali presudni akter kulturne istorije: prosvećeni kolekcionar i mecena.

Bez strasti, estetske hrabrosti i finansijske podrške nekolicine diplomata, lekara, univerzitetskih profesora, advokata, industrijalaca i novinara koji su kupovali slike mladih modernista onda kada su oni bili osporavani i siromašni, istorija srpskog slikarstva izgledala bi neuporedivo siromašnije. Njihovi građanski saloni bili su prvi nezavisni muzeji moderne umetnosti u Beogradu.

Kolekcionar kao saautor epohe: Istinski kolekcionar nikada nije običan kupac luksuznih predmeta. On je saputnik umetnika koji ulazi u atelje dok je boja na platnu još sveža, prepoznaje remek-delo pre nego što o njemu progovore istoričari umetnosti i preuzima moralnu obavezu da to delo sačuva za buduća pokolenja.

Zlatno doba međuratnog Beograda: od Cvijete Zuzorić do salona u Jevremovoj i Krunskoj

Izgradnja Umetničkog paviljona „Cvijeta Zuzorić” na Malom Kalemegdanu 1928. godine, zaslugom Branislava Nušića i Udruženja prijatelja umetnosti, označila je prekretnicu u formiranju beogradskog umetničkog tržišta i kulture kolekcionarstva. Na jesenjim i prolećnim izložbama u „Cvijeti”, kao i na izložbama grupa „Oblik”, „Zograf” i „Život”, formirao se krug beogradskih kupaca koji su se nadmetali ko će pre otkupiti novo platno Jovana Bijelića, Ignjata Joba, Zore Petrović, Miloša Golubovića ili Sretena Stojanovića.

U tom periodu izdvajaju se tri tipa sakupljača umetnina u prestonici:

1. Predratna građanska elita i zadužbinari: Trgovci, bankari i rentijeri koji su nastavljali tradiciju devetnaestovekovnih dobrotvora (poput Anastasa Jovanovića, Stevana Todorovića i Joce Vujića iz Sente, koji je Beogradskom univerzitetu ostavio neprocenjivu zbirku).
2. Diplomate i intelektualci školovani u Parizu, Beču i Rimu: Ljudi koji su na svojim službovanjima obilazili Luvr, galeriju Ufici i pariske salone, pa su po povratku u Beograd shvatili da srpski slikari pariske škole stvaraju umetnost ravnopravnu evropskim vrhovima.
3. Lekari, arhitekte i advokati: Specifičan beogradski fenomen koji će se nastaviti i u socijalističkoj Jugoslaviji — ugledni beogradski lekari i advokati često su lečili i zastupali umetnike bez novčane nadoknade, dobijajući u znak zahvalnosti ili kroz prijateljski otkup vrhunska ulja na platnu, akvarele i crteže.

Fenomen Pavla Beljanskog: kako je jedan diplomata sastavio nepogrešivu antologiju epohe

Najblistaviji primer sistematskog, estetski besprekornog sakupljanja srpskog modernizma jeste životno delo Pavla Beljanskog (1892–1965), pravnika i karijernog diplomate Kraljevine Jugoslavije u Stokholmu, Varšavi, Berlinu, Beču, Parizu i Rimu.

Iako je u Evropi najpre počeo da kupuje dela starih stranih majstora, Beljanski je početkom tridesetih godina doneo radikalnu i vizionarsku odluku: prodao je većinu stranih slika i odlučio da stvori zbirku isključivo domaće moderne umetnosti prve polovine dvadesetog veka, birajući samo najreprezentativnija ostvarenja svakog autora.

Njegov susret sa delom Save Šumanovića na čuvenoj beogradskoj izložbi na Novom univerzitetu u septembru 1939. godine ostao je zabeležen kao jedan od najvažnijih trenutaka u istoriji našeg kolekcionarstva. Prepoznavši u Šumanoviću tragičnog genija evropskog formata, Beljanski je od njega otkupio čak četrnaest vrhunskih dela, uključujući i monumentalni Doručak na travi. Pored Šumanovića, u kolekciji Beljanskog našla su se antologijska dela Nadežde Petrović (Resnik), Milana Milovanovića, Koste Miličevića, Mila Milunovića, Petra Dobrovića, Ignjata Joba, Marka Čelebonovića, Nedeljka Gvozdenovića, Ivana Tabakovića i Ljubice Cuce Sokić.

Skrivanje platna u vihoru rata i spasavanje kulturnog nasleđa 1941–1945.

Sudbina beogradskih kolekcija tokom Drugog svetskog rata liči na najnapetiji istorijski triler. U šestoaprilskom bombardovanju Beograda 1941. godine do temelja je izgorela Narodna biblioteka na Kosančićevom vencu, a stradali su i brojni privatni stanovi u centru grada sa neprocenjivim zbirkama slika, knjiga i antikviteta.

Kolekcionari koji su preživeli prve nalete bombi preduzimali su očajničke i domišljate korake kako bi sprečili konfiskaciju ili uništenje umetnina:

• Rolnice u limenim cevima: Najveća ulja na platnu skidana su sa drvenih blind-ramova, pažljivo posipana talkom kako se bojeni sloj ne bi zalepio pri savijanju, namotavana na drvene valjke sa licem okrenutim ka spolja (da boja ne bi popucala) i zatvarana u pocinkovane cevi koje su zakopavane u baštama na Topčideru, Senjaku i u Grockoj.
• Tragedija i spas zbirke Beljanskog: Pavle Beljanski je pred rat sklonio svoju kolekciju u porodični dvorac u Sanđurđu u Banatu. U jesen 1944. godine, prilikom ratnih operacija, eksplozija granate u neposrednoj blizini oštetila je sedamnaest slika i usmrtila sedam članova njegove uže porodice. Ta lična tragedija prelomila je odluku Beljanskog da čitavu preživelu i restauriranu zbirku ne zadrži u privatnom posedu, već da je pokloni srpskom narodu kao trajni spomenik umetnicima i postradaloj porodici.

Posleratni Beograd: tiha građanska strast u epohi socijalizma

Nakon 1945. godine, u novim društveno-ekonomskim okolnostima, priroda kolekcionarstva u Beogradu se menja, ali strast za sakupljanjem slika ne prestaje. Dok država na čelu sa vizionarom Miodragom B. Protićem gradi monumentalni Muzej savremene umetnosti na Ušću (otvoren 1965. godine) i otkupljuje kapitalna dela za javne zbirke, u Beogradu stasava nova generacija privatnih kolekcionara.

U stanovima na Vračaru, Dorćolu, Paliluli i u profesorskim kolonijama nastaju izuzetne privatne kolekcije u kojima se, pored predratnih klasika (Bijelića, Šumanovića, Konjovića, Tabakovića), sakupljaju dela Decembarske grupe, Zadarske grupe, Mediale (Leonida Šejke, Olje Ivanjicki, Dada Đurića, Ljube Popovića, Vladimira Veličkovića), kao i radovi Miće Popovića, Bate Mihailovića, Petar Omčikusa i Radomira Reljića.

Svedočanstvo u kamernim ramovima: U beogradskim kolekcionarskim krugovima pedesetih i šezdesetih godina posebno su bile cenjene male forme — takozvane „slike za dlan” ili studije na dasci i kartonu Marka Čelebonovića, Nedeljka Gvozdenovića i Stojana Aralice. Zbog ograničenog prostora u posleratnim stanovima, čitavi zidovi od poda do plafona bili su prekriveni gustim „salonskim povezom” vrhunskih minijatura i srednjih formata.

Arhitekta i građevinar Milan Sekulić sa suprugom Pavom u svom stanu u Uzun Mirkovoj ulici decenijama je stvarao najvredniju privatnu kolekciju ikona u jugoistočnoj Evropi, uz vrhunska platna Ignjata Joba i Jovana Bijelića, da bi čitav taj stan-muzej potom zaveštali gradu Beogradu. Slično tome, zbirke diplomata, novinara, neuropsihijatara i akademika postajale su tačke okupljanja beogradske inteligencije, gde se o slikarstvu raspravljalo uz strast kakva je postojala još samo u redakcijama kulturnih rubrika i klubovima umetnika.

Kamera Art televizije u salonima kolekcionara i depoima legata

Kada je devedesetih godina dvadesetog veka u Beogradu počela sa radom Art televizija, prvi specijalizovani kanal posvećen isključivo kulturi i umetnosti na ovim prostorima, jedan od njenih najdragocenijih programskih poduhvata bio je upravo ulazak televizijske kamere u zatvoreni svet beogradskih legata, ateljea i privatnih zbirki.

U vremenima kada su pojedini veliki muzeji bili u višegodišnjim rekonstrukcijama, a mnogi legati zatvoreni za širu publiku zbog nedostatka sredstava za održavanje, emisije poput „Zlatnog preseka”, „Kulturnih krugova” i dokumentarnih specijala Art TV-a obavljale su prvorazrednu kustosku i prosvetiteljsku misiju:

1. Vizuelna arhiva skrivenih remek-dela: Kamera je u krupnom planu beležila fakturu poteza četke Ignjata Joba, pastozne nanose Miće Popovića i crteže Leonida Šejke koji su se nalazili u privatnim domovima i retko su izlagani u javnim galerijama.
2. Živa reč poslednjih svedoka epohe: U polusatnim i jednočasovnim razgovorima pred kamerama Art televizije govorili su stari kolekcionari, konzervatori, istoričari umetnosti (poput Lazara Trifunovića u arhivskim zapisima, Miodraga B. Protića, Stanislava Živkovića, Nikole Kusovca, Ješe Denegrija i Irine Subotić), otkrivajući autentične anegdote o tome kako je pojedina slika nastala, kod koga je preživela rat i kako je stigla u zbirku.
3. Javni apel za obnovu beogradskih legata: Upravo su reportaže o stanju pojedinih zadužbina (poput apela za rekonstrukciju kuće Petra Lubarde na Senjaku ili osnivanje Kuće legata u Knez Mihailovoj 46) pokrenule stručnu i širu javnost da se ovi prostori konzerviraju i ponovo otvore za posetioce.

Zašto kultura zadužbinarstva i kolekcionarstva ostaje kičma identiteta grada

Istorija beogradskog kolekcionarstva uči nas jednoj fundamentalnoj istini: kultura jednog grada ne meri se samo budžetima ministarstava, već pre svega spremnošću njegovih građana da lično bogatstvo, znanje i životnu strast ugrade u opšte dobro. Od Đoke Vlajkovića i Luke Ćelovića Trebinjca, preko Pavla Beljanskog i Milana Sekulića, pa sve do savremenih fondacija i pasioniranih sakupljača koji danas podržavaju mlade vizuelne umetnike na početku karijere, ta neprekinuta nit mecenarstva sačuvala je duhovni kontinuitet Beograda kroz najburniji vek njegove istorije. Svaka slika sačuvana u legatu ili u pažljivo negovanoj zbirci jeste pobeda lepote i pamćenja nad prolaznošću.

Česta pitanja (FAQ)